PHP (Hypertext Preprocessor)
PHP — bugungi kunda dunyoda eng keng qo‘llaniladigan server tomoni dasturlash tillaridan biridir. U asosan dinamik va interaktiv veb-saytlar hamda veb-ilovalar yaratishda ishlatiladi. PHP ochiq manbali bo‘lib, millionlab dasturchilar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
PHP tarixi va rivojlanishi
1994–1995: PHP/FI
PHP tarixi 1994-yilda boshlanadi. Rasmus Lerdorf dastlab o‘zining shaxsiy veb-saytiga tashrif buyuruvchilarni kuzatish uchun Perl skriptlari yozgan. Ushbu skriptlar “Personal Home Page Tools” deb nomlangan. 1995-yilda ular kengaytirilib, PHP/FI (Personal Home Page / Forms Interpreter) nomi bilan chiqarilgan. Bu versiya veb-formalar bilan ishlash va oddiy dinamik sahifalar yaratish imkonini bergan.
1997–2000: PHP 3
1997-yilda PHP jiddiy rivojlana boshladi. Zeev Suraski va Andi Gutmans PHP/FI kodini qayta yozib, 1998-yilda PHP 3 versiyasini taqdim etdilar. PHP 3 modulli tuzilma va obyektga yo‘naltirilgan dasturlash imkoniyatlarini taqdim etdi. Aynan shu versiya PHP’ni ommalashtirdi.
2000: PHP 4
2000-yilda PHP 4 chiqarildi. U Zend Engine 1.0 asosida ishladi va oldingi versiyalarga qaraganda ancha tez va barqaror bo‘ldi. Sessiyalarni boshqarish yaxshilandi va PHP yirik veb-loyihalar uchun moslashdi.
PHP 5 — yangi bosqich
2004: PHP 5
PHP 5 2004-yilda chiqarildi va katta muvaffaqiyat qozondi. Ushbu versiya Zend Engine II asosida ishladi va quyidagi muhim yangiliklarni olib keldi:
- Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash imkoniyatlari sezilarli darajada yaxshilandi
- PDO (PHP Data Objects) orqali ma’lumotlar bazalari bilan xavfsiz ishlash joriy qilindi
- SOAP, SimpleXML, MySQLi kabi yangi kengaytmalar qo‘shildi
PHP 7 — tezlik va samaradorlik
2015: PHP 7
PHP 7 2015-yilda taqdim etildi. PHP 6 rasmiy chiqmaganligi sababli bu versiya raqamlashda o‘tkazib yuborildi.
PHP 7 asosiy afzalliklari:
- Ishlash tezligi deyarli ikki baravar oshdi
- Skalyar turlar (int, float, bool, string) va return type declarations joriy qilindi
- Xatoliklarni boshqarish tizimi yaxshilandi
PHP 8 — hozirgi davr
2020: PHP 8
PHP 8 2020-yilda chiqarildi va zamonaviy dasturlash talablariga moslashtirildi.
Asosiy yangiliklar:
- JIT (Just-In-Time) kompilyatori orqali yuqori samaradorlik
- Nullsafe operator ( ?-> ) va match operatori
- Union Types yordamida kod aniqligi va moslashuvchanligi oshirildi
PHPning asosiy xususiyatlari
- Ochiq manbali va bepul
- Windows, Linux va macOS platformalarida ishlaydi
- MySQL, PostgreSQL, SQLite, Oracle va boshqa ma’lumotlar bazalari bilan integratsiyalashadi
- Ko‘plab kengaytmalar orqali funksionalligi kengaytiriladi
Xulosa
PHP 1994-yildan buyon doimiy rivojlanib kelayotgan kuchli veb-dasturlash tilidir. Uning tezligi, moslashuvchanligi va katta hamjamiyati sababli u bugungi kunda ham millionlab veb-saytlar uchun asosiy texnologiya bo‘lib qolmoqda. PHP kelajakda ham zamonaviy veb-dasturlashning muhim qismi bo‘lib qoladi.
